PFAS zijn chemische stoffen die wereldwijd aandacht krijgen omwille van hun impact op mens en milieu. Ook in en rond het havengebied van Antwerpen-Brugge worden deze stoffen gemeten.
Wat zijn PFAS en waarom vormen ze een probleem?
PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) vormen een grote groep van meer dan 6000 chemische verbindingen. Door hun water-, vet- en vuilafstotende eigenschappen en hoge temperatuurbestendigheid worden ze al decennialang gebruikt in allerhande toepassingen: van antiaanbaklagen en textiel tot cosmetica, brandblusschuim en industriële processen.
De keerzijde is dat PFAS zich via slijtage en gebruik van deze toepassingen verspreiden in water, slib en bodem en nauwelijks afbreken. Daardoor blijven ze langdurig aanwezig in het milieu — vandaar de naam ‘forever chemicals’.
PFAS in de haven: hoe ontstaat de verontreiniging?
PFAS-vervuiling vormt wereldwijd een groeiende milieu-uitdaging, ook in Vlaanderen. In de hele haven, maar vooral in het Antwerps havengebied worden verhoogde PFAS-waarden gemeten. De vervuiling in het (Antwerps) havengebied vindt haar oorsprong in drie hoofdbronnen:
1. Industriële productie van PFAS en industriële toepassingen
- 3M in Zwijndrecht is de enige producent van PFAS in het Antwerpse havengebied, van zowel korte als lange ketens PFAS. Het bedrijf(sterrein) vormt een belangrijke hotspot.
- Daarnaast kunnen andere bedrijven PFAS in lagere percentages in hun productieprocessen gebruiken of gebruikt hebben.
2. Brandweeroefeningen en blusactiviteiten
Tot 2010 werden de PFAS-stoffen PFOS en PFOA veel gebruikt in fluorhoudend blusschuim voor het bestrijden van (chemische) branden. Ook vandaag zijn er nog steeds beperkte hoeveelheden PFAS (voornamelijk kortere ketens) aanwezig in industriële brandblusschuimen.
- Sevesobedrijven (zoals (petro)chemische fabrieken of raffinaderijen), zijn bij wet verplicht om regelmatig met blusschuim te oefenen op hun eigen terreinen.
- Oefenterreinen en locaties waar grote branden zijn bestreden, vertonen daarom vaak verhoogde PFAS-concentraties in bodem en grondwater en/of nabijgelegen slib en oppervlaktewater.
3. Afvalverwerking
Waterzuiveringsinstallaties, vergunde (slib)stortplaatsen en afvalverbranders verwerk(t)en producten die PFAS kunnen bevatten.
- In de nabijheid van deze sites worden vaak hogere PFAS-waarden aangetroffen.
- Tegelijk spelen zulke bedrijven en locaties een cruciale rol in de oplossing: als ‘safe sink’ proberen zij PFAS-houdend afval op een veilige en technisch verantwoorde manier te verwerken en historische vervuiling aan te pakken.
Korte ketens: een extra uitdaging
Door de aanwezigheid van bovenstaande drie hoofdbronnen in het Antwerps havengebied, vinden we daar voornamelijk korte ketenvormen van PFAS. Korte keten-PFAS verplaatsen zich sneller dan lange ketens via grondwater. Bovendien zijn ze veel moeilijker te verwijderen met de beste bestaande zuiveringstechnieken, zoals actieve kool. Hierdoor is de verontreiniging merkbaar verspreid en lastig aan te pakken.
Waarom is PFAS verwijderen zo complex?
Het wegnemen van PFAS-vervuiling in de havenomgeving is bijzonder uitdagend door:
- Beschikbare technologieën: bestaande zuiveringstechnieken werken nog onvoldoende bij de aanwezige korte ketenvormen. Het brakkere Scheldewater maakt het zuiveren extra uitdagend.
- Onhaalbare zuiveringsnormen: huidige zuiveringsmethodes halen de zeer lage normen voor (ultra) korte PFAS-ketens (quasi) niet.
- Klimaatimpact: de momenteel best beschikbare zuiveringstechnieken hebben ofwel een grote ecologische voetafdruk, ofwel een groot energieverbruik. Het zuiveren van de bodem of water zonder de bron aan te pakken, is dus weinig efficiënt. Dit staat bovendien in sterk contrast met andere inspanningen die in de haven gebeuren om de klimaatimpact verder terug te dringen.
- Hoge kosten: sanering op grote schaal op locaties zonder duidelijke bron brengt immense investeringen met zich mee. Dat is geld dat we nergens anders kunnen investeren in efficiëntere maatregelen.
- Verspreide vervuiling: het principe ‘de vervuiler betaalt’ is moeilijk toepasbaar wanneer vervuiling over decennia verspreid is geraakt en nog moeilijk aan één veroorzaker kan toegeschreven worden.
- Voortdurende instroom: zolang PFAS wereldwijd worden geproduceerd en gebruikt, blijft er nieuw PFAS-houdend afval ontstaan. Het blijft dus een moeilijk evenwicht in het vinden van een zo efficiënt mogelijke aanpak van de problematiek.
Hoe pakt Port of Antwerp-Bruges PFAS aan?
Port of Antwerp-Bruges en bedrijven actief in de haven nemen de PFAS-problematiek zeer ernstig. Aan de hand van studies en metingen en in samenwerking met de bedrijven brengt het Havenbedrijf de PFAS-problematiek in kaart. De eerste resultaten liggen in lijn van de verwachtingen: door de drie hoofdbronnen (zie hoger) is PFAS in het Antwerps havengebied wijdverspreid. Samen met de bedrijven zoeken we ook verder naar efficiënte manieren voor het beperken van verdere verspreiding. We willen een evenwicht creëren tussen gezondheid, milieu en duurzame economische ontwikkeling in de haven.
Onze aanpak bestaat uit verschillende sporen:
1. Beschermen en monitoren van het havengebied
- Monitoring van grondwater, oppervlaktewater en bodemkwaliteit.
- Zorgvuldige aanpak bij infrastructuurwerken: tijdens infrastructuurwerken zoals een heraanleg van een kaaimuur, wordt PFAS-houdend bemalingswater eerst gezuiverd volgens de geldende normen voordat het wordt geloosd. Vervuilde grond wordt afgevoerd voor zuivering.
- Intensieve samenwerking met overheden: zo komen we meer te weten over het verspreidingsgedrag van o.a. PFAS in bijvoorbeeld lucht, bodem, water ... en de factoren die dit verspreidingsgedrag mee beïnvloeden.
2. Inzicht creëren: 3D-model van de ondergrond
We ontwikkelen een gedetailleerd 3D-model van bodem en ondergrond. Hierdoor kunnen we in de toekomst:
- de verspreiding van PFAS beter voorspellen,
- bepalen waar verdere maatregelen het meeste effect hebben,
- samen met bedrijven efficiënter saneren en grondverzet optimaliseren.
3. Testen en toepassen van innovatieve technieken
Om efficiënte, duurzame en betaalbare oplossingen te vinden, testen we diverse innovatieve technieken van over de hele wereld:
- Injectie van bijvoorbeeld kleisoorten of actieve kool om PFAS-verspreiding te voorkomen.
- Opconcentratie, adsorptie en destructietechnieken voor bemaling en/of grondwaterzuivering op grote werven. Fyto-extractie en fytostabilisatie: het gebruik van planten die PFAS opnemen of fixeren in de bodem.
- Snellere en/of betere analyse en/of monitoringsmethodieken.
- ...
Deze projecten voeren we uit in nauwe samenwerking met gespecialiseerde partners. De resultaten delen we binnen Vlaamse platformen om maximaal van elkaar te leren en voorbereid te zijn op de uitdagingen van morgen.
4. Gebiedsbredere aanpak
Omdat de vervuiling zo wijdverspreid is, is volledige sanering van het havengebied onrealistisch. Daarom zetten we in op een gebiedsbredere aanpak die focust op:
- maatregelen met de grootste impact en/of in samenwerking tussen verschillende bedrijven,
- het aanpakken van PFAS aan de bron,
- het beperken van verdere verspreiding.
Meer weten?
Heb je een vraag?
Aarzel niet om ons te contacteren.
